خودباوری و خوداتکایی

جوانی دوره ای از زندگی است که فرد می تواند بهتر و راحت تر مفاهیم انتزاعی را در ذهن خود ساخته یا مواجه شده و آنگاه به تحلیل و تبیین پرداخته و در فرآیند زندگی خود به رفتار و کردار تبدیل کند.
http://www.aftabir.com/articles/appl...a1025cdbbd.jpg
جوانی دوره ای از زندگی است که فرد می تواند بهتر و راحت تر مفاهیم انتزاعی را در ذهن خود ساخته یا مواجه شده و آنگاه به تحلیل و تبیین پرداخته و در فرآیند زندگی خود به رفتار و کردار تبدیل کند.

برای مفهوم خودباوری و خوداتکایی نخست باید به شناخت مفهوم خود یا من بپردازیم.
دگر کردی سوال از من که من کیست
مرا از من خبر کن تا که من چیست (۱)
خودشناسی در درجه اول از جمله مفاهیم و اندیشه ها محسوب می شود (۲) و به واقع پایه اصلی و اساسی جهان شناسی است. شناخت و معرفت هنگامی حاصل می شود که آدمی در جاده خودشناسی گام بردارد و در راه پرفراز و نشیب آن پیش برود. این خودشناسی جنبه های مختلفی دارد و هر کسی می تواند از زوایای مختلفی به شناخت خود بپردازد. از جمله این جنبه ها می توان به خود جسمی و شناخت جسم و ویژگی های جسمی هر شخص پرداخت، یا از زاویه روحی و روانی به شناخت خود پرداخت، خود را در مواجهه با دیگران بررسی کرد یا به رابطه خود و ارتباط آن با طبیعت پرداخت. همه این موارد می توانند به عنوان متعلق شناخت و شناسایی مفهوم خود یا من به کار رود.
شخص می تواند پس از مرحله تحلیل و تبیین انتزاعی مفهوم خودشناسی، به ارزیابی توانایی ها، ظرفیت ها، کمبودها و... خود پرداخته و آنگاه به برنامه ریزی برای زندگی خود بپردازد، البته همه اینها مستلزم اهمیت ارزش، احترام و عزتی است که شخص برای خود قائل است. تا کسی شخصیتش برای خود وی عزیز و ارزشمند نباشد نمی تواند از دیگران توقع احترام داشته باشد.
این حدیث از حضرت علی(ع) است که فرمود: من هانت علیه نفسه فلا تامن شره: هرکس به خود احترام نگذارد از شر او ایمن مباش.
چه کسی می تواند به معنای دقیق برای خود احترام قائل شود؟ قطعا کسی که بداند نقطه شروع هر تحولی در وجود خود اوست. در شعری منسوب به امام علی(ع) آمده است:
«و داروی درد تو در خود توست ولی آن را درنمی یابی و درد تو ناشی از خود توست ولی از آن آگاهی نداری. آیا بر آنی که جرم آسمانی ناچیزی هستی، در حالی که عالم بیکران هستی در اندرون تو جای گرفته است؟ تو خود آن کتاب پرواضحی که با حروف آن، آنچه نهفتنی است آشکار می گردد و البته که تو را نیازی به آنچه خارج از توست نیست، اندیشه کارگشا در خود توست، اما آن را بروز نمی دهی.»(۳)
اگر فرد به این باور پیرامون خودش برسد براحتی می تواند دنیایی دیگر بیافریند.
انسانی که به خودباوری رسید، می تواند براحتی برنامه ای مدون برای خود طراحی کند و با استفاده از یک برنامه روشن به ادامه زندگی خود بپردازد. «برنامه در واقع عاملی است که پندار را به گفتار، گفتار را به کردار و کردار را به پدیدار تبدیل می کند.»
اکنون وقتی خودشناسی برای فرد روشن و واضح شده باشد، می تواند وارد گام بعدی شناخت و اصلاح خود شود و آن مفهوم خودسازی است. اینجا دیگر فرآیند ساختن خود به وقوع می پیوندد. در خودسازی نیازمند برنامه ای هستیم که بتوانیم براساس آن فرآیند خودسازی را تنظیم و تدوین کنیم. البته این برنامه از فهمی که ما نسبت به خود داریم ناشی می شود. اگر ما انسان را به عنوان موجودی معنوی ببینیم نیاز به یک برنامه خاصی است یا اگر انسان را به صورت موجودی مادی تعریف کنیم برنامه ای متناسب با آن ساخته می شود یا اگر وجود انسان را جمع میان معنا و ماده بدانیم برنامه ای متناسب با چنین فهم و برداشتی خواهیم داشت.
به همین علت است که وقتی مولوی می گوید:
ای برادر تو همه اندیشه ای
مابقی خود استخوان و ریشه ای
به این معناست که آنچه تو را پیش می برد و راه را نشانت می دهد اندیشه است و لاغیر. یعنی اندیشه تو را وادار به کاری می کند و به تو می گوید چه کاری را انجام دهی یا انجام ندهی. اگر اندیشه با جسمت همراه نباشد، جسم توان کاری را ندارد. مثالی که مولوی در این باره می زند این است که آیا فکر کرده ای چرا وقتی در خواب هستی جسم توانایی کاری را ندارد، ولی همین جسم هنگام بیداری کارهای صعب و دشوار را براحتی انجام می دهد، زیرا هنگام خواب اندیشه فرمان نمی دهد، بنابراین جسم توان انجام کاری را ندارد اما همین جسم هنگام بیداری چون از اندیشه فرمان می گیرد کارهای سنگین را براحتی انجام می دهد.
بنابراین ما در درجه اول باید اندیشه خود را بسازیم، وقتی اندیشه ای ساخته شد، حرکت و پیشرفت میسر می شود. اگر اندیشه و فکر چیزی را باور کند جسم توانمندی و قابلیت های شگفت انگیزی در همراهی با اندیشه از خود بروز می دهد که به مرحله حیرت می رسد. اگر بخواهیم مثالی در این زمینه بزنیم، می توانیم از جانبازان و معلولانی نام ببریم که با یک پا به قله کوه دماوند صعود می کنند. قطعا از این دست کارها در ذهن ما نمونه های زیادی وجود دارند. با توجه به سطور گذشته به این نتیجه می رسیم که چنین قدرتی میسر نیست جز از راه باور و اراده ای که آنها در خود ساخته اند که هرگز در برابر سختی ها و مشکلات از خود سستی و ضعف بروز ندهند، عین همین، درباره قهرمانان جانباز و معلول در رشته های مختلف ورزشی است که در بیشتر میدان های ورزشی جهان به کسب رتبه اول دست یافته اند، اینان به این باور رسیده اند که اگر بخواهند، می توانند و پیروز می شوند، چراکه خواستن توانستن است.
منابع:

حسین نعمتی‌
پانوشت‌ها:
۱- گلشن راز، ‌شیخ محمود شبستری به تصحیح دکتر حسین ‌الهی قمشه‌ای‌
۲ - البته گفتنی است هر کاری که ما انجام می‌‌دهیم درجه اول باید مبتنی بر شناخت و معرفت ما نسبت به آن ایده، مفهوم و اندیشه باشد و آنگاه به عمل کردن دست زنیم، پرواضح است که همه این موارد برای افراد و اشخاصی است که برای هر کار خود دلیل و استدلال دارند وگرنه بسیار هستند کسانی که زندگی خود را به شکل همج رعا پیش می‌برند یا بهتر بگوییم پیش برده می‌شوند.
۳ - دیوان منسوب به امام علی(ع)‌، ترجمه مصطفی زمانی‌