خلاصه نويسي: يادگيري بهتر در وقت کمتر
يکي از کارهاي بسيار مهمي که شما داوطلبان عزيز در طي مطالعه و آمادگي براي کنکور بايد انجام دهيد اين است که از روش خلاصه برداري مطالب در زمان مطالعه بهره ببريد. همان‌طور که همه شما مي‌دانيد، خلاصه‌برداري، تاثير بسيار زيادي بر ميزان پيشرفت و يادگيري شما مي‌گذارد. با اينکه بيشتر داوطلبان از اهميت خلاصه‌برداري مطلع هستند، اما روش‌هاي خلاصه‌برداري و شيوه‌هاي صحيح آن را نمي‌دانند. به همين دليل در اين مقاله تصميم داريم تا شما را با خلاصه نويسي، اهميت آن و شيوه‌هاي صحيح اين کار، بيشتر آشنا کنيم.
دانش‌آموزاني که در هنگام مطالعه تنها به خواندن مطلب مي‌پردازند، نسبت به دانش‌آموزاني که در هنگام مطالعه، خلاصه برداري مي‌کنند، داراي بازده کمتري هستند و به همين علت، دانش‌آموز بمرور، علاقه خود را نسبت به مطالبي که مي‌خواند از دست داده و نمي‌تواند به آن توجه کند؛ در نتيجه، مطالب به صورت فعالانه در ذهن وي پردازش نمي‌شود؛ به طور مثال، شما ناگهان متوجه مي‌شويد که در صفحه 45 کتاب هستيد، بي‌آنکه بدانيد در همان صفحات گذشته، چه خوانده‌ايد؛ انگار فقط آنها را ورق زده‌ايد؛ پس اگر هنگام مطالعه، خلاصهنويسي کنيد، حاصل کار مفيدتر از زماني است که صرفاً مطالب را مي‌خوانيد؛ زيرا در زمان خلاصه نويسي، مغز شما، حالت فعال‌تري دارد و سبب ميشود که توجهتان به مطالب بيشتر شود و احتمال آنکه مطالب را طوري پردازش کنيد که معناي شخصي برايتان داشته باشد، افزايش مي‌يابد.
براي شما داوطلبان عزيز کنکوري، و حتي دانش‌آموزاني که مشغول درس خواندن هستيد، خلاصهنويسي به چهار دليل پيشنهاد ميشود: اول اينکه هنگام مطالعه در عميق‌تر کردن يادگيري و دقيق خواني مؤثر است. دوم آنکه حجم و زمان مرور کمتر شده و امکان مرورهاي چندين باره را به شکلي سريع فراهم ميکند. سوم آنکه اگر خلاصه نويسي به شيوه‌اي صحيح انجام گيرد، به هنگام مرور، کارايي بهتر و مؤثرتري در مقايسه با مطلب اصلي خواهد داشت، و چهارم آنکه، خلاصه نويسي، اين امکان را فراهم ميکند تا تمام مطالب و مباحث مرتبط با يک موضوع را که در کتاب درسي، جزوه، کتاب کمک آموزشي و هر منبع ديگري پراکنده است، در يک جا جمع آوري کرده، از پراکنده خواني جلوگيري نموده و در وقت و زمان خود صرفه جويي کنيد.
روش هاي مختلف خلاصه کردن
براي اينکه خلاصه نويسي کنيد، تنها يک ابزار مجزا لازم داريد و آن هم دفترچه يادداشت است. براي يک خلاصه نويسي خوب، شما ميبايست تمام خلاصه‌هاي يک درس را در يک دفترچه يادداشت کنيد و از خلاصه نويسي در برگه‌هاي پراکنده و بدون صحافي خودداري نماييد؛ زيرا با گذر زمان، حجم يادداشت‌ها افزايش خواهد يافت و ترتيب آنها به هم خواهد خورد و يافتن و مرتب کردن آنها زمان و انرژي زيادي مي‌طلبد و کاري خسته کننده خواهد بود. خلاصه نويسي، شامل فنون مختلف يادداشتبرداري، حاشيه نويسي، خط کشي زير جملات، دسته بندي و علامت‌گذاري ميشود که بسته به شرايط و نوع مطالعه، مي‌تواند مختلف بوده و حتي براي يک درس، موارد متعددي را شامل شود.
1- علامت گذاري
بهترين فن مطالعه، درگير شدن با مطلب يا به اصطلاح، مطالعه فعال است. علامت‌گذاري، سريع‌ترين روش براي مطالعه فعال است و البته نکات مهم را نيز مشخص ميکند. زماني که مطلبي را مطالعه مي‌کنيد، جايي که برايتان سؤال باقي مي‌‌ماند و مطلب را به طور کامل متوجه نمي‌‌شويد، از علامت سؤال (؟) استفاده کنيد و کنار آن مطلب علامت بزنيد. هرجا احساس نموديد که مطالب، پرسش‌‌خيز بوده و در آن به نکته مهمي اشاره شده است، علامت تعجب (!) بگذاريد و جايي که به يک کلمه يا عبارت کليدي برخورديد، دور آن را خط بکشيد و پاراگراف هاي مهم را با ستاره (*) مشخص کنيد. به طور کلي، هنگام مطالعه، استفاده از علامت گذاري، سرآغاز خوبي براي مطالعه دقيق و فعال است. دقت داشته باشيد که در استفاده از علامت‌‌ها و انتخاب جملاتي که خط کشي مي‌‌شوند، زياده‌‌روي نکنيد؛ چرا که در مطالعه‌‌هاي آتي حوصله‌‌تان سر مي‌رود.
2- خط کشيدن زير مطالب مهم
يکي از شيوه‌هايي که در خلاصهنويسي به کار مي‌رود، خط کشيدن زير مطالب مهم است. معمولاً اين روش در ميان بيشتر دانش‌آموزان و داوطلبان از محبوبيت برخوردار است؛ زيرا هم راحت‌تر از يادداشتبرداري است و هم داوطلب احساس ميکند که مطالب مهم را بدون کمترين تغييري خلاصه کرده است. براي خط کشيدن زير مطالب مهم، بهتر است که از خودکارها، مدادها يا ماژيک هاي رنگي استفاده کنيد؛ مثلاً مطلب بسيار مهم را با يک رنگ، مطالب کمتر مهم را با رنگ ديگر و مطالب هر فصل يا موضوع را نيز با رنگي خاص خط بکشيد. اين کار باعث ميشود تا هم مطالب، بيشتر در ذهن شما باقي بماند و هم تنوع بيشتري داشته باشيد و زود خسته نشويد.
در خلاصه نويسي به روش خط کشيدن زير مطالب، بايد توجه داشته باشيد که با وسواس اينکه ممکن است مطلبي از قلم بيفتد، زير همه مطالب خط نکشيد؛ زيرا در غير اين صورت، حاصل کار، صفحه‌اي پر از خط در زير جملات ميشود، نه يادگيري بيشتر. اگر شما در هر صفحه، زير مطالب زيادي خط بکشيد احتمال کاهش يادگيري وجود دارد و نشانه آن است که اين وسيله را جانشين توجه واقعي به مطلب و برگرداندن مطلب به زبان خود کرده‌ايد. چيزي که هنگام انجام اين کار بايد مد نظر قرار دهيد و زير آن را خط بکشيد، اطلاعات مهم، مانند: نتيجه‌گيري‌هاي کلي، تعريف‌هاي کليدي و جمله‌هاي اصلي که وظيفه آنها توضيح و تشريح نکات است، جملات کليدي، نکات تستي و ... است؛ بدون اينکه به انديشه اصلي مطلب خدشه‌اي وارد آيد.
3- حاشيه نويسي
يکي از کارهاي مهمي که در خلاصهنويسي مي‌توانيد انجام دهيد اين است که حاشيه نويسي کنيد. حاشيه نويسي با هدف انتقال مجموعه‌اي از مطالب مهم و خلاصه شده از متني است که شما مطالعه کرده‌ايد. در حاشيه نويسي مي توانيد کليدي ترين جمله هر پاراگراف را استخراج و به زبان خودتان در حاشيه کتاب يا جزوه يادداشت کنيد. براي انجام اين کار در پايان هر پاراگراف از خودتان بپرسيد که اين پاراگراف قصد داشت چه مطلبي را به من بياموزد و آن را در يک جمله و با زبان خودتان، نه به صورت کتابي، بيان کرده و يادداشت نماييد؛ به علاوه مي‌توانيد سؤال، انتقاد يا هر مطلب ديگري را که مربوط به همان موضوع است و در جاي ديگري خوانده‌ايد، حاشيه‌نويسي کنيد. اين فرآيند به تمرکز فکر، دقت، حفظ و يادگيري بهتر کمک ميکند.
4- دسته بندي
يکي ديگر از روش هاي مهم خلاصه نويسي، دسته‌بندي است. به کارگيري اين روش براي مباحثي مانند: تاريخ ادبيات يا احاديث درس دين و زندگي که شامل دسته ها و طبقه بندي‌‌هاي مختلف است، بسيار مفيد است. روش کار نيز به اين صورت است که بايد مطالب مختلفي را که مي‌توان در يک دسته قرار داد، يک جا نوشت و آنها را دسته بندي کرد؛ به عنوان مثال، ميشود شاعران را بر حسب قرن و يا احاديث را بر اساس اشخاص، دسته بندي نمود.
5- يادداشت برداري
اصلي ترين نوع خلاصه نويسي، يادداشت برداري است که مي تواند کمک بسيار مؤثري به يادگيري طولاني مدت و همين طور، صرفه جويي در وقت شما نمايد. يادداشت برداري، عبارت است از برداشت کليدي ترين مفاهيم هر مطلب و ثبت آن در دفترچه‌اي جداگانه به شيوه‌اي خاص که در مرورهاي آتي کارايي داشته باشد. هر برگه يادداشت برداري شده بايد داراي دو ويژگي مهم باشد:اول اينکه بايد خلاصه و کليدي باشد؛يعني آنچه را که يادداشت مي‌کنيد بايد حجمي بسيار کمتر از آنچه که در متن اصلي موجود است، داشته باشد. دومين ويژگي يادداشت برداري، تداعي‌گر بودن يادداشت‌‌هاست؛ يعني همه آنچه را که پاراگراف و متن قصد انتقال آن را داشت، به شما انتقال دهد و يادآوري نمايد؛به بيان ساده، يادداشت ها بايد مفيد، اما مختصر باشند.
ممکن است که در ابتدا، شما در انجام هر يک از اين روش‌هاي خلاصه نويسي، با مشکل مواجه شويد، اما اگر بخواهيد و اراده کنيد که مطالعه خوبي براي کنکور داشته باشيد، حتماً مي‌توانيد بتدريج، مطالب را به بهترين شکل ممکن خلاصه برداري کنيد. به خاطر داشته باشيد که يک مطلب، بسته به اهميت و تستي بودن آن، مي‌تواند به همه اشکال يا يک شکل خلاصه نويسي شود.
در خلاصهنويسي، نکات زير را بايد رعايت کنيد تا در وقت خود صرفه جويي کرده و از زحمت خودتان هم بهترين نتيجه را بگيريد:
1- يکي از راه‌هاي کارا کردن يادداشت‌ها به هنگام ثبت کلمات مهم، به کار نگرفتن کلمات اضافي است. در خلاصهنويسي، هر قدر اطلاعاتي با کلمات کمتر و عبارت‌هاي کوتاه‌تر نقل شود، کارآيي آن بالاتر است؛ بنابراين، هنگامي که اطلاعات نسبتاً زيادي را در چند کلمه خلاصه مي‌کنيم، يادداشت‌هاي شما کارا هستند. در يادداشت‌ها بايد هدفتان اين باشد که حتي‌الامکان مطالب مختلف اعم از درس معلم، کتاب و جزوه را در جمله‌هاي کوتاه و مفيد بگنجانيد. اين کار سبب ميشود که توجه شما صرفاً به اطلاعات مهم متمرکز شود. بايد از اين گونه جمله‌ها، يعني از جمله‌هايي که کلي‌ترين و محوري‌ترين اطلاعات را در بر دارند، يادداشت برداريد و به جمله‌هايي که از لحاظ اهميت ساختاري، ضعيف و حاوي اطلاعات جزيي‌ترند، توجه چنداني نکنيد.
2- در خلاصهنويسي، ابتدا بايد کليات موضوع مورد توجه قرار گيرد و موضوعات به صورت نمودار درختي رسم شود و سپس به جزييات پرداخته شود. در خلاصهنويسي بايد دقت کرد که معمولاً ايده و نکته اصلي در دو جمله اول پاراگراف بيان شود و بقيه پاراگراف، شامل توضيحات اين مطلب باشد؛ اما اين بدان معني نيست که بقيه متن، مهم نيست، بلکه در ادامه متن بايد به کلمات کليدي مانند: «نخستين»، «مهم‌ترين عامل»، «بيشترين تاثير»، «نکته اساسي»، «در نتيجه» و مثبت يا منفي بودن افعال توجه کرد.
3- يکي از کارهايي که مي توانيد در خلاصه نويسي انجام دهيد، اين است که طرز ارتباط موضوعات اصلي و فرعي را به کمک نمودار درختي نمايش دهيد تا به درک بهتر مطالب کمک کند.
4- در هنگام مطالعه مباحث درسي، ابتدا به کشيدن خط در زير مطالب اصلي، مهم و با اهميت بپردازيد و سپس خلاصهنويسي کنيد؛ زيرا انجام دو فعاليت مجزا، يادگيري و خلاصهنويسي در يک زمان واحد، باعث ايجاد اخلال و عدم تمرکز در انجام هر دو عمل ميشود.
5- خلاصهنويسي شما، چنانچه شامل خلاصه مباحث درسي، نکات مهم در کتاب درسي و جزوات يا تست‌هاي غلط و «نزده» شما در آزمون‌ها و مجموعه‌هاي تست باشد، داراي ارزش درسي بالاست و الزاماً نبايد فقط از داخل کتاب يا جزوه شما جمع‌آوري شود.
6- هنگام مطالعه مطالب خلاصهنويسي شده، که حاوي خطوط اصلي و پيامدهاي مهم است، به کم اهميتي مطالبي پي مي‌بريم که در زمان خلاصهنويسي، مهم جلوه کرده‌اند يا به علت گذشت زمان و مرور مطلب، اهميت اوليه را ندارند؛ پس اين نکات را حذف کنيد.
7- در خلاصهنويسي، به انتخاب سبکي مناسب با متن خلاصه شده، رعايت يکنواختي افعال از لحاظ زمان، توجه به حجم مطالب و عدم تصرف در پيام‌ها و محتواي متن اصلي، توجه کنيد. خلاصه درس‌هاي فرمولي و قاعده‌دار مانند: درس‌هاي شاخه رياضيات، فيزيک، شيمي، منطق، گرامر انگليسي، قواعد عربي، دستور زبان فارسي و آيين نگارش، اقتصاد و آرايه‌هاي ادبي، از طريق يادداشت فرمول‌ها و قواعد، رسم نمودارهاي لازم و طبقه‌بندي دقيق اجزاي هر مبحث فراهم مي‌آيد و لازم است که به منظور تسلّط و يادآوري در مرور مباحث خلاصهنويسي شده، براي هر مورد مثالي آورده شود.
8- چون اغلب قواعد، گاهي به وسيله موارد استثنايي و تبصره‌ها نقض ميشود، اين نکات خلاف قاعده نيز بايد يادداشت و آموخته شود. در واقع، اهميت استثناها از قواعد خيلي بيشتر است و عموماً، سؤالات مهم و اساسي کنکور از ميان اين مطالب استخراج ميشود. در درس‌هاي هم‌گروه رياضيات، توجه به اين نکته ضرورت دارد که بدانيم توانايي حل مسايل با توانايي تست‌زني خيلي تفاوت دارد، و مورد دوم، بسيار دشوارتر و مستلزم تمرين و تکرار فراوان است.
9- در خلاصهنويسي درس‌هاي تشريحي و حفظ‌کردني از قبيل: معارف اسلامي، تاريخ، جغرافيا، تاريخ ادبيات، جامعه شناسي، علوم اجتماعي، روان‌شناسي، فلسفه، زيست‌شناسي، زمين شناسي، ادبيات و شيمي (بخش‌هاي تعريفي و تشريحي)
ميبايست کل هر فصل يا گفتار را بخوانيد و مطالب اساسي و مهم را به شکلي برجسته مشخص سازيد و آن گاه نکات مشخص شده را در يک دفتر جداگانه يادداشت کنيد.
10- خط کشيدن زير جمله‌ها و يادداشتبرداري از خواندن تنها و خلاصهنويسي از جملات خط‌کشي شده، مؤثرتر است؛ پس بايد به هنر خلاصهنويسي مجهز بود تا از زمان و نيز از امکانات، بيشترين استفاده را کرد.
11- برخي از داوطلبان گمان مي‌کنند که خلاصهنويسي، باعث گرفتن وقت مطالعاتي آنها ميشود و نسبت به وقتي که براي آن صرف مي‌کنند، سود کمتري دارد؛ در حالي که اين موضوع برعکس است. از مزاياي خلاصهنويسي، بهره‌گيري از يادداشت‌هاي خلاصه نويسي شده در مدت زمان کوتاه و صرفه‌جويي در زمان، تسهيل در برخورداري از محتويات مهم کتب و جزوات در حجم کم، ايجاد انگيزه در دانش‌آموزان براي مطالعه، کمک به در خاطر سپردن مطالب و از ياد نرفتن آنها و کمک به تمرکز فکر هنگام خواندن کتاب و جزوه است.
12- تاريخ يادداشتبرداري را در گوشه برگه يادداشت نماييد تا در زمانهاي خاص مرور سر درگم نشويد.
13- به خاطر داشته باشيد که در برنامه ريزي خود، زمان هايي را بايد به مرور اختصاص دهيد و در اين زمانهاي مرور، به جاي مطالعه دوباره کتاب يا جزوه، خلاصه‌هايي را که برداشته‌ايد، مطالعه کنيد.
در هر بار مرور خلاصه ها، نسبت به مرورهاي قبل مي توانيد بخشي از خلاصه ها را که به طور کامل ياد گرفته‌ايد، حذف کنيد تا در وقتتان صرفه جويي شود.
منبع : هفته نامه پیک سنجش
